Siła wyższa w rolnictwie i przed ARiMR

Analizując przepisy polskiego systemu prawnego, należy zauważyć, iż pojęcie siły wyższej nie posiada swojej definicji ustawowej. Mimo to warto zastanowić się, jaki wpływ ma siła wyższa na nasze prawa i obowiązki.

1. zdarzenie o charakterze przypadkowym lub naturalnym, ale zawsze o charakterze zewnętrznym w stosunku do człowieka,
2. zdarzenie niemożliwe (lub prawie niemożliwe) do przewidzenia,
3. zdarzenie, którego skutkom nie można zapobiec.

A zatem pojęcie „siła wyższa” obejmuje zjawiska, którym nie można zapobiec przy dołożeniu nawet nadzwyczajnej staranności. Zdarzenia stanowiące objawy „siły wyższej” mają swe źródło na zewnątrz, tzn. poza sferą działania osoby odpowiedzialnej za szkodę.

• działania sił przyrody (np. powodzie, trzęsienia ziemi, huragany),
• zaburzenia życia zbiorowego (działania wojenne, zamieszki wewnętrzne, strajk),
• akty władzy państwowej (akty władzy ustawodawczej lub administracyjnej, które czynią niemożliwym wykonanie danego zobowiązania).

Dlatego też w przepisach różnych aktów prawnych, które regulują prawa i obowiązki obywateli, zastosowano wyłączenia odpowiedzialności stron za te skutki, które następują w wyniku zadziałania siły wyższej.  W sferze rolnictwa warto odnieść się m.in. do przepisów rozporządzenia Rady (WE) nr 73/2009 odnośnie do zasady wzajemnej zgodności, modulacji oraz zintegrowanego systemu zarządzania i kontroli, w ramach systemów wsparcia bezpośredniego, przewidzianych w wymienionym rozporządzeniu oraz wdrażania rozporządzenia Rady (WE) nr 1234/2007 w odniesieniu do zasady wzajemnej zgodności w ramach systemu wsparcia ustanowionego dla sektora wina (Dz. Urz. WE nr L 316 z 2 grudnia 2009 r. z późn. zm.

1. śmierć rolnika;
2. długookresowa niezdolność rolnika do pracy;
3. poważna klęska żywiołowa w dużym stopniu dotykająca grunty rolne gospodarstwa;
4. wypadek powodujący zniszczenie w gospodarstwie budynków dla zwierząt gospodarskich;
5. choroba epizootyczna dotykająca wszystkie zwierzęta gospodarskie rolnika lub część tych zwierząt.”

Rolnicy również częstokroć mogli powoływać się na następujący przepis, § 35 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 26 lutego 2009 r., w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania „Program rolnośrodowiskowy” objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007–2013 (Dz.U. 2009 nr 33 poz. 262). Również obowiązujące następczo po ww. akcie rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 13 marca 2013 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania „Programu rolnośrodowiskowego” objętego programem Rozwoju obszarów wiejskich na lata 2007–2013 (Dz.U.2013.361 z 15.03.2013), który stanowi, że:

1. wywłaszczenie części nieruchomości, jeżeli takiego wywłaszczenia nie można było przewidzieć w dniu rozpoczęcia realizacji zobowiązania rolnośrodowiskowego, uniemożliwiające dalszą realizację tego zobowiązania;
2. zmiana zasięgu obszarów objętych programami mającymi na celu ograniczenie odpływu azotu ze źródeł rolniczych na obszarach szczególnie narażonych na zanieczyszczenia związkami azotu lub zmiana tych programów;
3. określenie obszaru, na którym dotychczas było realizowane zobowiązanie rolnośrodowiskowe, jako obszaru zagrożonego erozją wodną, o którym mowa w przepisach o minimalnych normach – w przypadku realizacji pakietu wymienionego w § 4 ust. 1 pkt 8;
4. utrata posiadania gruntów rolnych, na których powinno być realizowane zobowiązanie rolnośrodowiskowe, w wyniku scalenia gruntów dokonanego na podstawie przepisów o scalaniu i wymianie gruntów;
5. wystąpienie okoliczności określonych w § 5a – w przypadku pakietu wymienionego w § 4 ust. 1 pkt 5;
6. śmierć posiadanego przez rolnika zwierzęcia, za którą rolnik nie ponosi odpowiedzialności – w przypadku realizacji pakietu wymienionego w § 4 ust. 1 pkt 7;
7. usunięcie posiadanego przez rolnika zwierzęcia z programu ochrony zasobów genetycznych danej rasy z przyczyn niezależnych od rolnika – w przypadku realizacji pakietu wymienionego w § 4 ust. 1 pkt 7.”
8. inna okoliczność, której nie można było przewidzieć w dniu rozpoczęcia realizacji zobowiązania rolnośrodowiskowego, mająca wpływ na realizację zobowiązania rolnośrodowiskowego i będąca wynikiem przyczyn niezależnych od rolnika.

W sytuacji, w jakiej dane gospodarstwo rolne obejmują okoliczności, które możemy nazwać „siłą wyższą”, ważna jest analiza tego, czy dane zdarzenie stanowi przesłankę wyłączającą odpowiedzialność podmiotu, którego dotyka. Zgłoszenie siły wyższej bowiem pozwala uniknąć jej negatywnych konsekwencji również w sferze otrzymywanych dopłat UE.

W takiej analizie powinno brać się pod uwagę przede wszystkim okoliczności obiektywne, takie jak działanie sił przyrody lub podmiotów zewnętrznych (innego człowieka, zbiorowości, organów państwowych), których nie można było przewidzieć, albo nawet które były możliwe do przewidzenia, jednak nie było możliwości przeciwstawienia się im nawet przy dołożeniu należytej staranności. Dopiero przeprowadzenie testu poprzez odpowiedź na wyżej wskazane tezy sprawia, iż możliwe jest uznanie danego zdarzenia za siłę wyższą. Jest to o tyle istotne, iż w wielu przypadkach chroni ono podmiot dotknięty działaniem siły wyższej przed negatywnymi konsekwencjami, jak zwrot przyznanej płatności.