Europejskie poświadczenie spadkowe
W dniu 16 sierpnia 2012 r. weszło w życie rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego (Dz. Urz. UE L 201 z 27.07.2012, str. 107, z późn. zm.).
Rozporządzenie powyższe wprowadziło nową instytucję – Europejskie poświadczenie spadkowe. Jest to akt potwierdzający prawo do spadku lub do poszczególnych przedmiotów spadkowych, które przysługują spadkobiercom, zapisobiercom, wykonawcom testamentu lub zarządcom spadku.
Obowiązujące od lipca 2012 r. rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady UE wskazuje, że podstawowym czynnikiem dla ustalenia jurysdykcji będzie miejsce zwykłego pobytu spadkodawcy w chwili jego śmierci (chyba, że spadkodawca sam wskaże prawo innego państwa UE, z tym, że musi być jego obywatelem).
Jeżeli zatem zmarły w Niemczech obywatel Francji nie pozostawił testamentu, w którym określił, że właściwym prawem rozstrzygającym jego sprawy spadkowe jest prawo francuskie (lub innego państwa, którego posiada obywatelstwo), wówczas do rozstrzygania spraw związanych z dziedziczeniem mają zastosowanie niemieckie przepisy spadkowe. Ponadto każdy, kto posiada więcej niż jedno obywatelstwo, może wybrać prawo każdego państwa, którego obywatelstwo posiada w chwili dokonywania wyboru lub w chwili śmierci.
Wybór prawa musi być dokonany w sposób wyraźny w oświadczeniu w formie testamentu lub musi wynikać z postanowień rozrządzenia na wypadek śmierci. Wówczas jakakolwiek zmiana lub odwołanie wyboru prawa musi spełniać wymogi co do formy, jaka jest przewidziana dla takiej czynności w danym systemie prawnym wybranego przez zmarłego państwa. Ważność materialna aktu, którym dokonano wyboru prawa, podlega wybranemu prawu.
Opisywane powyżej rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady UE przyjmuje za rozstrzygające o właściwości, przede wszystkim prawo miejsca zwykłego pobytu w chwili śmierci, nie zaś prawo państwa obywatelstwa. Cel takiego unormowania wynika z założenia, iż takie rozstrzyganie o jurysdykcji pokrywa się z centrum interesów życiowych zmarłego i często z miejscem, w którym położona jest większość jego majątku. Warto zwrócić uwagę na to, iż rozporządzenie ustanawia również klauzulę tzw. ściślejszego związku, zgodnie z którą, w sytuacji, w jakiej ze wszystkich okoliczności sprawy wprost wynika, że w chwili śmierci zmarły był w sposób oczywisty bliżej związany z państwem innym niż państwo stałego pobytu w chwili śmierci, prawem właściwym dla dziedziczenia jest prawo tego innego państwa (art. 21 ust. 2 rozporządzenia).
Europejskie poświadczenie spadkowe ma przede wszystkim za zadanie ujednolicenie zasad postępowania spadkowego, które do tej pory było odrębne w każdym państwie członkowskim UE. Zgodnie z brzmieniem art. 69 ust. 1 rozporządzenia, poświadczenie to ma wywoływać jednolite skutki prawne we wszystkich państwach członkowskich bez potrzeby przeprowadzania jakiegokolwiek szczególnego postępowania.
W akcie tym Państwa Członkowskie Unii Europejskiej uzyskały swobodę w ustaleniu organów, które mają posiadać kompetencję do wydawania europejskich poświadczeń spadkowych, przewidując, że oprócz sądów mogą nimi być także inne organy, które na mocy prawa krajowego są właściwe do rozpoznawania spraw spadkowych. Przepisy wyłączają możliwość dokonywania czynności dotyczących europejskich poświadczeń spadkowych przez konsulów.
Dla wdrożenia powyższych zasad do polskiego systemu prawnego, wprowadzono do ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, Tytuł VII A (dodany przez art. 1 pkt 8 ustawy z dnia 24 lipca 2015 r. (Dz.U.2015.1137). Przepisy tegoż Tytułu weszły w życie z dniem 17 sierpnia 2015 r.
Ponadto niektóre przepisy, które mają regulować na terytorium Polski nową instytucję funkcjonującą od 2012 r. na podstawie rozporządzenia Parlamentu Rady i UE, zawarte zostały również w nowelizacji ustawy Prawo o notariacie i Kodeksu cywilnego.
Powyższa potrzeba dostosowania unijnego rozporządzenia do naszego rodzimego systemu prawnego wynika z faktu, iż prawo wydawania poświadczenia zostało przewidziane dla:
oraz
Sądowe i notarialne uzyskiwanie dokumentów spadkowych opisanych w niniejszej publikacji ma funkcjonować równorzędnie, a wybór drogi sądowej lub notarialnej należy wyłącznie do zainteresowanego wnioskodawcy. Wysokość opłaty sądowej od wniosku o wydanie EPS wynosi 300 zł (art. 24 ust. 1 pkt 4 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych), zaś opłaty (taksy) notarialnej 400 zł (§ 1 ust. 2a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 13 sierpnia 2015 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej (Dz. U. 2015. poz. 1175).
Z uwagi na powyższe, zmianie uległa także dyspozycja art. 987 kodeksu cywilnego.
Dawne brzmienie przywołanego przepisu to:
„Jeżeli osoba powołana jako wykonawca testamentu nie chce tego obowiązku przyjąć, powinna złożyć odpowiednie oświadczenie przed sądem.”
Nowe brzmienie przywołanego przepisu jest następujące:
„Jeżeli osoba powołana jako wykonawca testamentu nie chce tego obowiązku przyjąć, składa odpowiednie oświadczenie przed sądem albo notariuszem.”
W przypadku wyboru drogi sądowego europejskiego poświadczenia spadkowego, sąd może rozstrzygnąć poddaną mu sprawę spadkową bez czynnego udziału stron, na posiedzeniu niejawnym, po czym z urzędu doręczy zainteresowanym postanowienie w przedmiocie wydania europejskiego poświadczenia spadkowego wraz z pouczeniem o przysługującym środku odwoławczym. Uzasadnienie postanowienia sąd sporządza wyłącznie na żądanie uczestnika postępowania zgłoszone w terminie tygodnia od dnia jego doręczenia albo gdy uczestnik, który takiego żądania nie zgłosił, wniósł środek odwoławczy w ustawowym terminie (zażalenie; w tym postępowaniu wyłączono możliwość złożenia skargi kasacyjnej czy też skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia).
Wnioskodawcy doręcza się postanowienie o wydaniu europejskiego poświadczenia spadkowego wraz z poświadczonym odpisem tego poświadczenia.
W razie stwierdzenia, że istnieje określona w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) podstawa do zmiany lub uchylenia europejskiego poświadczenia spadkowego, sąd może je zmienić lub uchylić także z urzędu. Wówczas sąd z urzędu doręcza postanowienie o sprostowaniu, zmianie lub uchyleniu europejskiego poświadczenia spadkowego albo zawieszeniu jego skutków wraz z pouczeniem o przysługującym środku odwoławczym.
Nowe przepisy ustawy, jak sugeruje rozporządzenie Parlamentu i Rady UE, co do zasady stosowane mają być do dziedziczenia po osobach zmarłych w dniu lub po dniu 17 sierpnia 2015 r.
Europejskie poświadczenie spadkowe ma być uznawane i wykonywane na jednolitych zasadach we wszystkich krajach członkowskich Unii Europejskiej, z wyłączeniem Zjednoczonego Królestwa, Irlandii i Danii.
Natalia Bielińska
Radca prawny