Umowa kontraktacji – odpowiedzialność stron

Umowa kontraktacji to umowa zgodnie z którą producent rolny zobowiązuje się wytworzyć i dostarczyć kontraktującemu oznaczoną ilość produktów rolnych określonego rodzaju, a kontraktujący zobowiązuje się te produkty odebrać w terminie umówionym, zapłacić umówioną cenę oraz spełnić określone świadczenia dodatkowe, jeżeli umowa lub przepisy szczególne przewidują obowiązek spełnienia takiego świadczenia. Umowa ta powinna być zawarta w formie pisemnej dla celów dowodowych.

Z powyższej definicji wynika, iż przy umowie kontraktacji mamy do czynienia z dwiema stronami- producentem rolnym i kontraktującym. Zarówno co do jednej, jak i drugiej strony, brak jest kryteriów podmiotowych koniecznych do spełnienia, aby móc zawrzeć taką umowę. Jednakże uzyskanie statusu producenta rolnego wymaga przejścia odpowiedniej procedury, która z uwagi na złożony charakter, opisana będzie w kolejnym artykule.

Zespół praw i obowiązków wynikających z umowy należy wyodrębnić tak dla producenta rolnego jak i dla kontraktującego. Producent zobowiązuje się wytworzyć i dostarczyć kontraktującemu oznaczoną ilość, dokładnie określonych produktów rolnych. Należy jednak pamiętać o trzech istotnych przepisach, odnoszących się do obowiązków producenta. Mowa tu po pierwsze o art. 618 k.c., zgodnie z którym świadczenie producenta powinno być spełnione w miejscu wytworzenia zakontraktowanych produktów, chyba że co innego wynika z umowy. W praktyce obrotu gospodarczego praktycznie powszechne są klauzule umowne nakładające na producenta obowiązek dostarczenia produktów do miejsca wskazanego przez kontraktującego. Ponadto producent ma obowiązek umożliwienia nadzoru i kontroli nad procesem produkcyjnym (kooperacja, współpraca). Natomiast stosownie do treści art. 623 k.c. ma obowiązek zgłoszenia niemożności dostarczenia produktów, jeżeli owa niemożność wynikła z przyczyn niezależnych od producenta. Jest to istotne, albowiem jeżeli producent nie dopełni tego obowiązku to będzie odpowiadał tak jakby to on zawinił, chyba że kontraktujący o tych okolicznościach wiedział lub były one powszechnie znane (np. brak możliwości wytworzenia i dostarczenia określonej ilości i jakości produktów rolnych z uwagi na trudne warunki atmosferyczne, anomalie pogodowe panujące przez okres wzmożonej wegetacji roślinnej).

Kontraktujący natomiast zobowiązuje się wytworzone produkty odebrać i zapłacić umówioną cenę. Fakultatywnie natomiast może on się zobowiązać do świadczeń dodatkowych. I tak zgodnie z art. 615 k.c. polegać one mogą na: zapewnieniu producentowi możności nabycia określonych środków produkcji i uzyskania pomocy finansowej, pomocy agrotechnicznej bądź zootechnicznej, premii pieniężnej czy premii rzeczowej. W orzecznictwie spore wątpliwości wywołała możliwość spełnienia tych świadczeń przez kontraktującego za pomocą osób trzecich. Finalnie Sąd Najwyższy dopuścił spełnienie świadczenia przez osobę trzecią zarówno w postaci dodatkowego zastrzeżenia umownego, jak i umowy o świadczenie przez osobę trzecią z art. 391 k.c.

Przechodząc do meritum rozważań, skupimy się nad kwestią odpowiedzialności stron umowy za wszelkie uchybienia, niedopatrzenia bądź wadliwości produktów. Jeśli chodzi o producenta, to może on standardowo odpowiadać za niewykonane/nienależycie wykonane zobowiązanie. Wówczas jednak należy mu udowodnić trzy rzeczy: winę, tj. niezachowanie należytej staranności, szkodę oraz związek przyczynowy między niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem zobowiązania, a szkodą. Po drugie, producent może odpowiadać z tytułu rękojmi za wady produktów rolnych. Jednakże to uregulowanie nieco się różni w porównaniu do klasycznej rękojmi za wady przy umowie sprzedaży. Odpowiedzialność producenta jest odpowiedzialnością na zasadzie ryzyka i nie jest wymagane powstanie szkody, co zasadniczo jest atrakcyjniejsze dla kontraktującego w kwestii dochodzenia ewentualnych roszczeń, w porównaniu z reżimem kontraktowym za niewykonanie/nienależyte wykonanie zobowiązania. Jeżeli produkt rolny okaże się wadliwy, to kontraktujący będzie mieć cztery uprawnienia do: odstąpienia od umowy, obniżenia ceny, wymiany rzeczy, naprawy rzeczy. O ile w przypadku umowy sprzedaży jak najbardziej dopuszczalnym i powszechnym jest żądanie zakupu przez sprzedawcę nowych rzeczy w zamian za wadliwe, tak w przypadku umowy kontraktacji Sąd Najwyższy odrzucił taką możliwość. Oznacza to, że kontraktujący nie może żądać od producenta zakupu produktów rolnych na wolnym rynku. Ponadto, specyfika działalności rolniczej pozwala twierdzić, że naprawa rzeczy jest uprawnieniem wyłącznie teoretycznym, gdyż w wielu przypadkach ciężko sobie wyobrazić naprawę produktów rolnych (np. pomidorów czy owiec).

Istotną kwestią jest fakt, iż w przypadku jeżeli gospodarstwo rolne prowadzone jest wspólnie przez kilka podmiotów, to odpowiadają oni solidarnie, choć nie wszyscy muszą zawierać umowę. Dodatkowo, art. 620 k.c. wprowadza zasadę, zgodnie z którą jeżeli strony w umowie tego nie wykluczą, a przedmiot kontraktacji będzie podzielny, to kontraktujący nie będzie mógł odmówić przyjęcia świadczenia częściowego.

W zakresie odpowiedzialności kontraktującego, to podobnie jak producent, odpowiedzialny jest on z tytułu niewykonania/nienależytego wykonania zobowiązania (np. w sytuacji, w której nie odbierze lub nie zapłaci za odebrany towar). Przesłanki odpowiedzialności kształtują się dokładnie tak samo. Odpowiedzialny jest on również z tytułu rękojmi za wady przedmiotów dostarczonych w ramach świadczeń dodatkowych. Odpowiedzialność z tytułu rękojmi kontraktującego, w przeciwieństwie do odpowiedzialności producenta z tego samego tytułu, nie ulega żadnym modyfikacjom w porównaniu z reżimem rękojmi przy sprzedaży.

Okres przedawnienia roszczeń z umowy kontraktacji, zgodnie z art. 624 k.c. wynosi 2 lata od: spełnienia świadczenia przez producenta bądź od dnia, w którym to świadczenie powinno być spełnione lub też od dnia, w którym spełnione zostało ostatnie świadczenie częściowe.

Istotną kwestią są dwie zasady charakterystyczne wyłącznie dla umowy kontraktacji. Mowa tu o, tzw. zasadzie podzielonego ryzyka i zasadzie rozszerzonej skuteczności. Zasada podzielonego ryzyka została opisana w art. 622 k.c., który modyfikuje ogólną zasadę z art. 495 k.c., na mocy której w przypadku niezawinionej niemożliwości świadczenia, strony obowiązane są sobie zwrócić wszystko to co do tej pory świadczyły. Przy umowie kontraktacji, jeżeli dojdzie do okoliczności, za które żadna ze stron nie ponosi odpowiedzialności, to zwrotowi podlegają jedynie zaliczki i kredyty bankowe. Druga z wymienionych zasad została wskazana w art. 625 k.c. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli przejęcie posiadania gospodarstwa rolnego nastąpi w wyniku jakiejkolwiek czynności prawnej lub zdarzenia prawnego, to odpowiedzialność przejemcy będzie nieograniczona, tj. będzie odpowiadał całym swoim majątkiem. Wyjątek od tej sytuacji zajdzie, gdy umowa kontraktacji była odpłatna, a przejemca nie wiedział lub mimo zachowania należytej staranności, nie mógł się o niej dowiedzieć. Zasada rozszerzonej skuteczności kontraktacji stanowi poważny wyjątek od reguły ogólnej, znajdującej się w treści art. 55 (4) k.c., zgodnie z którym nabywca gospodarstwa rolnego odpowiada solidarnie ze zbywcą za gospodarstwo, a jego odpowiedzialność jest ograniczona finansowo, tj. w granicach wartości gospodarstwa.

Sebastian Koczułap

Prawnik